Liệu trong vòng 20 năm tới, Việt Nam có còn là nước xuất khẩu gạo hay không khi diện tích trồng lúa đang giảm một cách đáng lo ngại như hiện nay? Lời cảnh báo này được đưa ra tại hội thảo "Chiến lược an ninh lương thực quốc gia và quy hoạch đất trồng lúa đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030" do Văn phòng Trung ương Đảng cùng với Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn tổ chức ngày 29/5 tại Cần Thơ. Thông tin từ cuộc hội thảo này cho thấy, trung bình mỗi năm, người nông dân phải nhường 74.000 hecta đất nông nghiệp để xây dựng các công trình nhà ở, đô thị và khu công nghiệp.

Hiện cả nước có hơn chín triệu hecta đất nông nghiệp nhưng chỉ có bốn triệu hecta đất trồng lúa. Với đà này thì đến năm 2020, khi dân số dự báo lên đến 99 triệu người, sản lượng lúa gạo của Việt Nam chỉ còn đảm bảo nhu cầu tiêu thụ trong nước chứ không có khả năng xuất khẩu.

Phải chăng vì sản lượng lương thực năm 2008 đạt hơn 38 triệu tấn và Việt Nam đang là nước xuất khẩu gạo thứ ba trên thế giới mà chúng ta trở nên chủ quan, không nghĩ đến mối nguy cận kề do lãng phí đất đai, nguồn tài nguyên quý báu mà thiên nhiên đã ưu đãi ban cho?

Đã có nhiều lời kêu gọi các địa phương nên xây dựng các khu công nghiệp vùng đồi núi, vùng đất nông nghiệp kém hiệu quả chứ không nên quy hoạch và thành lập trên những vùng đất thuận lợi về hạ tầng, đất nông nghiệp bằng phẳng. Thế nhưng trong thực tế, theo báo cáo của 49 tỉnh, thành phố, từ ngày 1/7/2004 đến nay, gần 750.000 hecta đất (trong đó hơn 80% là đất nông nghiệp) đã bị thu hồi để thực hiện hơn 29.000 dự án đầu tư. Khoảng 50% diện tích đất bị thu hồi nằm trong các vùng kinh tế trọng điểm là những khu vực đất đai màu mỡ sản xuất hai vụ lúa/năm.

Thêm vào đó, quá trình đô thị hóa luôn đi liền với việc giải phóng mặt bằng để xây dựng nhà ở và các công trình dịch vụ. Tình hình trầm trọng hơn do việc hình thành các khu chế xuất, sân golf... nhiều diện tích đất lúa gần các khu vực này bị ảnh hưởng trực tiếp từ nước thải, khói bụi, ánh sáng khiến sâu bệnh gia tăng, năng suất giảm từ 15% đến 30%. Theo tính toán, mỗi hecta dành cho xây dựng khu công nghiệp hoặc sân golf thường kéo theo khoảng từ một đến hai hecta đất liền kề không sử dụng được do ô nhiễm.

Theo Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn, giai đoạn 2009-2030, con số 500.000 hecta đất lúa có khả năng bị chuyển đổi sang mục đích khác sẽ gây áp lực đối với an ninh lương thực quốc gia và nhu cầu xuất khẩu trong tương lai.

Dư luận xã hội từng phản ánh mạnh mẽ về tình trạng cấp phép xây dựng sân golf tràn lan không chỉ ảnh hưởng nặng nề về môi trường mà còn làm nghèo cuộc sống của người dân nông thôn, khi đất nông nghiệp bị các nhà đầu tư trong lẫn ngoài nước tấn công dữ dội và trên quy mô lớn với sự tiếp tay của chính quyền nhiều địa phương, vì lợi ích cục bộ và sự thiển cận của những người và cơ quan có trách nhiệm.

Bài học ở Philippines cho chúng ta nhiều điều suy nghĩ. Từ hai thập niên trở lại đây, một nửa diện tích đất của nước này được phát triển lên thành các khu đô thị. Tất nhiên đây là điều tốt, tạo ra nhiều hiệu ứng tích cực cho các ngành kinh tế khác, nhưng nó cũng làm mất đi các nguồn lực cần thiết để sản xuất lương thực. Hậu quả là từ một nước nông nghiệp – nơi có Viện Lúa Quốc tế cung cấp giống mới cho các nước – nay Philippines trở thành nhà nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới. Năm ngoái, khi xảy ra cuộc khủng hoảng về gạo, chính phủ nước này đã phải thương lượng với Việt Nam để mua 2,2 triệu tấn gạo, đồng thời khẩn trương yêu cầu các địa phương phải tạm dừng việc chuyển các khu đất canh tác thành các khu đô thị.

Trở lại với thực trạng của Việt Nam thì rõ ràng, để đảm bảo an ninh lương thực trong nước, chúng ta phải nghĩ đến quy hoạch đất cho sản xuất nông nghiệp trước khi nghĩ đến đất cho khu công nghiệp và đô thị. Việc đất canh tác giảm dần trong khi năng suất tăng có hạn tất yếu sẽ dẫn đến khả năng thiếu hụt lương thực trong thời gian không xa.

Yên Mynh