Năm 2009 được xem là “năm hạn” của xuất khẩu lao động (XKLĐ) VN. Cùng lúc với lao động mất việc về nước dự báo sẽ gia tăng trong thời gian tới, các doanh nghiệp (DN) XKLĐ sẽ phải đối mặt với việc bồi thường thiệt hại, giải quyết quyền lợi cho người lao động (NLĐ). Phải về nước sớm, thu nhập của NLĐ không đủ bù chi phí khiến tranh chấp là khó tránh.

Lao động VN làm việc tại một nhà máy sản xuất linh kiện ô tô ở Đài Trung - Đài Loan

Luẩn quẩn với nỗi lo nợ nần

Anh Huỳnh Quốc Cường (quận 6- TPHCM) sang Hàn Quốc làm việc năm 2007. Từ tháng 8-2008 trở đi, do sản xuất đình đốn, thời gian làm việc ít, thu nhập của anh từ 1.000 USD giảm còn khoảng 300 USD - 500 USD/tháng, chỉ vừa đủ chi tiêu sinh hoạt. Đầu tháng 1-2009 đến nay, chủ nhà máy đã đồng ý để anh và những người khác về nước thăm gia đình. Anh Cường nói: “Tôi còn may mắn vì đi theo đường chính thức, chỉ tốn khoảng 700 USD. Nhiều anh em khác trong nhà máy phải “mua” mỗi suất 8.000 USD đến 10.000 USD. Họ đang lo lắng vì thu nhập không thể bù đắp chi phí vay mượn ban đầu”.

Phí cao, NLĐ thiệt thòi

So với lao động các nước, lao động VN đi làm việc ở nước ngoài đang phải gánh chịu một khoản chi phí XKLĐ quá cao. Đối với nhiều người, nếu rủi ro mất việc làm phải về nước trước hạn, chẳng khác nào tai họa bởi gánh nặng nợ nần khó trả xong.

Ở thị trường Úc, New Zealand, muốn đi được, một người phải bỏ ra từ 10.000 USD đến 12.000 USD. Ở CH Czech, mỗi người phải tốn riêng chi phí môi giới xuất cảnh từ 3.000 USD đến 4.000 USD. Đối với chương trình cấp phép EPS ở Hàn Quốc, nếu được đăng ký theo con đường chính thức, chi phí không đáng kể. Nhưng không phải ai cũng được suất chính và tiêu cực phát sinh từ các địa phương. Muốn đi được, nhiều người phải bỏ ra từ 8.000 USD đến 10.000 USD. Hay như ở Đài Loan, hầu hết các DN ấn định mức thu tối thiểu 6.000 USD, phổ biến là 7.000 USD/người...

Câu hỏi đặt ra là vì sao lao động VN đi làm việc ở nước ngoài phải tốn chi phí quá cao? Ngoài các chi phí bắt buộc phải đóng như tiền vé máy bay, khám sức khỏe, làm hộ chiếu, lệ phí visa, đào tạo và giáo dục định hướng... thì hai khoản phí phải đóng nhiều nhất là phí dịch vụ và phí môi giới. Đáng nói nhất là phí môi giới. Đây là khoản phí NLĐ phải nộp nhiều nhất và đang bị thu vô tội vạ.

Quy định một đằng, thu một nẻo

Liên quan đến phí môi giới, giữa quy định và thực tiễn còn một sự khác biệt rất lớn. Tại Quyết định 61 của Bộ LĐ-TB-XH ban hành ngày 12-8-2008, mức phí môi giới ở thị trường Úc quy định là 3.000 USD/người, nhưng hầu hết các DN thu từ 7.000 USD – 8.000 USD. Ở Malaysia, quy định là 300 USD/người, nhưng NLĐ phải đóng cao hơn.

Theo kết luận của Thanh tra Chính phủ qua thanh tra một số DN mới đây, ở thị trường Đài Loan, các công ty môi giới Đài Loan không được thu phí môi giới của NLĐ, nhưng họ vẫn thu từ 350 USD đến 1.500 USD. Chưa hết, trên thực tế, NLĐ thường phải đóng từ 4.000 USD đến 5.000 USD/người.

Nhiều DN cho rằng không thể áp dụng mức phí môi giới theo quy định được vì đây là khoản “đòi hỏi” của đối tác, nếu trả thấp thì họ ngừng hợp tác, không ký kết hợp đồng. Thực hư thế nào, chỉ có DN biết trong khi mọi thiệt thòi đều đổ dồn lên NLĐ.